An interview in English at the Los Angeles review of books

An interview in English at the Los Angeles review of books, May 1 2017, under the title: "The Language We Inherit Is Not One: A Conversation with Almog BeharShoshana Olidort interviews Almog Behar"

ALMOG BEHAR’S JUDEO-ARABIC (Mizrahi) heritage is at the center of his work as an acclaimed poet, critic, and activist based in Jerusalem. A native speaker of Hebrew, Behar chose to study Arabic, the language of his grandparents, and of his region, as an adult. Some of his work has been translated into Arabic, including stories and poems that have appeared in Arabic-language journals and his novel, Rachel and Ezekiel, which was published in Arabic in Egypt. Behar is also a translator working between Hebrew, Arabic, and English. Among his most well-known works is the poem “My Arabic is Mute” and the story “I Am One of the Jews,” both of which reflect on issues relating to Mizrahi identity and Arab-Jewish relations in the Middle East. 

In early March, Behar visited Stanford University, where he was invited to talk about the connection of language to religion and about his work as a poet and activist. I spoke to the poet briefly during his final afternoon in California.


SHOSHANA OLIDORT: You wear many different hats as a poet, a critic, and an activist — do you see these roles as complementary, or are they in tension with one another?

ALMOG BEHAR: There is tension time-wise, in the sense of figuring out what to do and when to do it. I know that some writers prefer that their day job not be connected to words, to poetry. But I do see poetry and criticism as connected. My MA thesis was on Amira Hess (the Iraqi-Israeli poet, not to be confused with the Israeli journalist Amira Hass). For my PhD, I focused on 20th-century liturgical writing by Jews in the Muslim world. I wanted to work on contemporary literature, and inevitably questions about the Judeo-Arabic language came up, questions that led me to go back in time and explore the tradition of writing in the communities.

What about your political activism, how does that fit in?

The activism with which I’ve been involved (through, among other movements, the group Cultural Guerilla) is to an extent connected to poetry and literature. Our aim is to connect identity, culture, and class politics and create a community of both Hebrew and Arabic writers. One of our goals is to introduce economics into literature, and bring literature into the economy: in newspapers you have a literary supplement and you have the economic supplement and they never talk about each other. It’s like there is no economics in literature and no literature in economics. A literary column that makes no reference to economics is disguising the world we live in. The goal is to explode these dichotomies, to transgress the boundaries and cross-contaminate the two domains so that they are no longer self-contained.

In terms of activism, we’ve put on poetry demonstrations, many of which were connected to housing issues, protests against demolitions, evacuations, and the wall in Jerusalem, as well as issues of social justice within Israel. With all the separation in Israel, there is also a literary separation. Jews and Arabs live in separate neighborhoods, in separate political spheres. So there is separation in a mundane, everyday sense, but this separation also exists within the literary community. Hebrew and Arabic writers don’t read each other’s works. Most of what does get translated between the two languages are canonical works, not contemporary.

Can you talk more specifically about how you perceive the figure of the poet as political or not, about the relationship between poetry and politics?

The poet does not have a greater right than the carpenter to speak about reality, or about society.

But language is political. The heritage of the colonial period and the national period is there in modern Hebrew, in the removal of Aramaic, rabbinic Hebrew, Yiddish, Judeo-Arabic, and Judeo-Spanish from the language. The language we inherit is not one, it is not natural or neutral. The inner politics of literature is in the way it is able to bring back the memory of the different languages. Literature meets the political in the sense of awakening the memory, which is longer than national memory, because the modern Hebrew language remembers a period of Hebrew-Arabic symbiosis even when the politics of the present are one of separation or of violence. And even though secularization tried to cleanse the language of its religious associations, the language remembers God. History gives us a very partial story that is connected to a particular national age; literature is an alternative to that history. I think that for many minority or colonized communities, literature sometimes comes before history, by telling the story anew after a long repression or silencing of memory.

What is it like to write from that liminal space between distinct cultures, languages, and identities?

I don’t perceive of Jewish-Arab identity as in-between; its Jewishness is Arab and its Arabness is Jewish. Today, after 100 years of nationalism, it is a hybridity, but that wasn’t always the case. For Jews in Arabic-speaking countries, Arabic was a Jewish language and Hebrew was part of the Arabic cultural landscape. You could write poetry in the Hebrew language using Arabic genres, meters, and rhymes, and it would make perfect sense.

Personally, there was this feeling of loss, a gap, being torn from a certain culture and then going back to it. Going back is never simple, it is always symbolic and through a kind of mediation. In the case of Arabic, I could understand a little, but when I decided to go study the language it was too late family-wise, so I had to learn from Palestinians and from the academy. There is historical irony in the routes you need to go in order to do certain things.

Some people see the crisis (or loss) as a bridge that was already broken, a breach that cannot be recovered. They look at it as a kind of symptom of modernity, a break from tradition, from religion, from community, from our old communal languages that can never be replaced. But if you look at the larger scale of history, of Jewish history — the exile from Spain, was that any smaller? I don’t see these as two different unbridgeable worlds that you have to decide between.

Are you suggesting that poetry can function to recoup that breach?

I don’t know any life other than the life of poetry. Maybe if I were a carpenter I would try to repair the world through carpentry. I can’t imagine how you can write poetry and pretend that everything is okay. Many people respond to crises by saying we should move on, for many legitimate and logical reasons. This attitude puts you in a place where you separate between your past and present, where you disconnect in order to move on. But if that’s how you see yourself what kind of poetry will you be able to write? You can’t be detached from those questions in poetry.

Your most recent book is dedicated to your children. Your earlier books were dedicated to your grandparents. Can you talk about that?

My first book of poetry, Well’s Thirst, was written from a sense of loss, of asking myself: How do I remember my grandparents? How do I take something from their lives into my own? This was also connected to the languages they spoke — Baghdadi-Judeo-Arabic, Judeo-Spanish, and German — and the question of how I could work them into my Hebrew. The loss of my grandparents was a personal loss, but now that I have children of my own, I know that society raises them at least as much as family does. So what I need to do is change Israeli society in general — in its approach to Arabic, for example. In the later stages of their lives, I observed my grandparents’ return to their native languages. With my children, I watch the miracle of the beginning of a language, of learning a language, sometimes very much fearing how those beautiful murmurs will turn into structured sounds and words of a given language.


Shoshana Olidort is a PhD candidate in Comparative Literature at Stanford University. Her research focuses on performativity in postwar Jewish literature, across languages.

להמשיך לקרוא

פורסם בקטגוריה english | עם התגים | כתיבת תגובה

רשימה חדשה על "שירים לאסירי בתי-הסוהר"

רדיקל ספרותי: על ספר שיריו השלישי של אלמוג בהר, "שירים לאסירי בתי-הסוהר" / אילן ברקוביץ'

אחד המבשרים הבולטים של הדור הערספואטי בשירה העברית החדשה הוא המשורר אלמוג בהר. בסרטון יוטיוב מסוף שנת 2015, 2.53 דקות אורכו, שנוצר על ידי עמית חי כהן, מופיע המשורר והסופר אלמוג בהר (יליד 1978, נתניה, גדל ברעננה ומתגורר כיום בירושלים) עם שיר הנושא של ספר שיריו החדש, השלישי, "שירים לאסירי בתי-הסוהר" (2016, הוצאה עצמית, עורכות: ענת לוין ורות קרא איוונוב-קניאל). בהר נראה בסרטון כשהוא משורר את השיר על פתחו של בית מעצר ירושלים של שירות בתי הסוהר ברחוב יפו בעיר, מקום בו עצורים עצירי פעילות חבלנית עוינת, נשים, יהודים וערבים. המשורר הקורא את שירו תוך הדגשת אותיות חי"ת ועי"ן לא נכנס אל בית המעצר והסרטון מסתיים כאשר דלת בית המעצר הגדולה נסגרת לאיטה לעומתו. יש בתמונה הזו כדי לשקף גם את רוח ספרו החשוב של בהר, שהוא מצד אחד בעל פוטנציאל רדיקלי של תפיסת המציאות על ידו על פיה כולנו נתונים במעצר, בכלא, בתאים, שהשלטון הולך וכולא אותנו בהם, ומצד שני שהוא ספרותי מדי, כלומר בהר לא באמת כתב שירים לאסירי בתי-הסוהר אלא כפי שהוא משורר בפתיחת שירו הנ"ל אל אביו: "כָּתַבְתִּי שִׁיר עַל אֲסִירֵי בָּתֵּי-הַסֹּהַר" (עמ' 26). במילים אחרות: בספר על ששת שעריו ו-79 הטקסטים המופיעים בו בשירה, פרוזה, ואריאציות ותרגומים, יש שירים המדגימים אמנם את המטפורה של הכליאה בדרכים שונות ומגוונות אך אין שירים שממחישים את חייהם של אסירים ממש או שנכתבו להם, שכן כזכור מהסרט עמו פתחנו, אין כניסה אל בית המעצר בפועל אלא רק התבוננות בו מבחוץ, על הסף.

שיר הנושא של ספרו כולל גם מוטו מתוך יצירה של המשורר הפלסטיני-ישראלי סמיח אל-קאסם (2014-1939), "צילום של הורים שאינם על קיר הבית החדש". אל-קאסם החזיק כידוע בהיסטוריה של פיטורים ומעצרים בשל עמדותיו הפוליטיות ויצירותיו הספרותיות, ונראה כי לא בכדי בחר בדבריו בהר לשירו זה. בשיר עצמו, שבנוי בצורת דיאלוג בין בן לאביו המשתרע על פני 34 טורים, מטיל האב ספק בחשיבות הכתיבה של שירים לאסירים וגם מדגיש את העמדה הפריבילגית של המשורר לעומת העצורים עצמם, שהוא עצמו "עוֹמֵד מִחוּץ לְחוֹמַת הַכֶּלֶא" (שם). המשורר משיב כי "עַל הַמַּאֲסָר שֶׁלָּנוּ אֲנִי כּוֹתֵב, אַבָּא" ומכריז בפניו כי החליט להפסיק לכתוב שירים: "מֵהַיּוֹם אֲנִי אֶכְתֹּב גִּזְרֵי-דִּין לְהִתְחָרוֹת בְּגִזְרֵיהֶם [של הסוהרים], / אֶכְתֹּב פִּסְקֵי-דִּין לְהִתְחָרוֹת בִּפְסוּקֵיהֶם" (עמ' 27). הרגע הזה הוא בדיוק פוטנציאל הרדיקליות של הספר, האפשרות של מרד במוסכמות החברתיות שהאדם יוצר, אלא שהמשורר ממהר לנטוש אותו ושב לכתוב את המטפורה של הכליאה, לא את החיים עצמם שלה.

מדוע כך קורה? ממבט-על על כלל שירי הספר והטקסטים הספרותיים שהוא מכיל אפשר לומר שהדבר קורה משום שלפנינו משורר שלא פעם האג'נדה קודמת אצלו לרוח היצירה ורוח המסורת אוחזת עד צוואר את האפשרות של פריצת מוסכמותיה. האידיאולוגיה של הכתיבה כאן היא יהודית-ערבית בעיקרון. הרצון הוא להשתלב במרחב היהודי-ערבי של המזרח התיכון וגם ליצור אותו, בניגוד לרוח המזרח התיכון החדש והאירופאי של שמעון פרס (וראו על כך בטקסט החריף "שמעון פרס" שבעמ' 92). רצון זה בא לידי ביטוי למשל בשיר היפה "כותאב", שפירושו תלמוד תורה של היהודים בארצות האסלאם כמו החיידר אצל היהודים בעיירות אירופה: "הֵקַמְתִּי כּוּתַאב קָטָן עִם בְּנִי בַּסָּלוֹן. / בִּבְקָרִים שֶׁל יוֹם שִׁשִּׁי הוּא קָם עִמִּי מֻקְדָּם / לִלְמֹד, וַאֲנִי מַזְכִּיר לוֹ כִּי בַּחֶדֶר אֵין מוֹרֶה / וְאֵין תַּלְמִיד, רַק תּוֹרָה לְפָנֵינוּ, וַאֲנַחְנוּ מְשַׁנְּנִים יַחַד / פְּסוּקִים בְּעִבְרִית, וַאֲרַמִּית וַעֲרָבִית" (עמ' 24). הצירוף "אין מורה ואין תלמיד" עשוי לגלות רוח של חופש בשיר אולם קידוש התורה ויראת הכבוד שהאב מנחיל לבנו נוכח שמות האלוהים, הולכים ומשתלטים על השיר והמילה "חייב" הופכת למרכזית בו. החיוב הוא גם על חובת לימוד המסורת אך יש בו גם זיק של תקווה ללמוד את החדש: "תִּהְיֶה חַיָּב [בני] לְלַמֵּד עַצְמְךָ כָּל הַפְּסוּקִים / וְהַשֵׁמוֹת וְהָאוֹתִיּוֹת וְהַתָּגִים שֶׁלֹּא חָלְפוּ בֵּינֵינוּ, / וְכָל אֵלּוּ שֶׁחָלְפוּ בְּלִי שֶׁאָמַרְנוּ מִלָּה אַחַת / עַל מְקוֹמָם בְּחַיֵּינוּ" (שם).

היהודיות-הערבית של בהר היא אמנם מרכזית בכל יצירתו השירית והפרוזית עד כה והיא דומיננטית גם בספר שלפנינו אך הוא מציג בספר גם עמדה אורתודוקסית יותר של יהודיות צרופה: נוכח תורות המזרח הרחוק, הדאו, הבודהא והזן, הוא מודה כי "נותרתי יהודי עקשן / שבוחן אילנות יוחסין ומתפלפל על שורשי מילים" (עמ' 181 מתוך הטקסט "טיוטת דו"ח לסיום תקופה ראשונה של תרגילי קיום בעולם" שעוד מעט נשוב אליו). במקום אחר בספר, בשיר בעל 11 החלקים, "שיח' ג'ראח, התש"ע", הוא מתאר עצמו כ"יְהוּדִי שֶׁל זָקָן, שֶׁל כּוֹסוֹת תֵּה, שֶׁל מַשִׁיחַ / שֶׁכְּבָר לֹא יָבוֹא, שֶׁל מִצְווֹת רַבּוֹת שֶׁמִּזֶּה דּוֹרוֹת אֲנִי מַבְטִיחַ / לְקַיְּמָן וְאֵינִי מַצְלִיחַ, שֶׁל זִכְרוֹן קְדֻשַּׁת מִלִּים עַרְבִיּוֹת בְּאוֹת עִבְרִי" (עמ' 38), ובשיר עוקב לשיר הזה, המוחה על משפחות הערבים המגורשים משיח' ג'ראח, הוא מסכם: "אֲנַחְנוּ יְהוִּדים חוֹלֵי זִכָּרוֹן, זָבֵי הִיסְטוֹרְיָה, / מְשֻׁגְּעֵי תַּאֲרִיכִים. סוֹחֲרִים פְּסוּקִים בֵּין / עִבְרִית לַאֲרָמִית, מַחְלִיפִים מִשְׁפָּטִים בֵּין / עֲרָבִית לְיִידִישׁ, בֵּין יִידִישׁ לִסְפַּנְיוֹלִית…" (עמ' 43).

השפה היא נושא מרכזי בספר הזה. מצד אחד היא פתח לזיכרון העבר ואפשרות ליצירתו של עתיד חדש אך מצד אחר כלשון שיר הנושא היא עדות לכישלון הסינרגיה של ההווה. בשיר האהבה השמרני, שלא לומר השוביניסטי, "אהובתי עושה עמי אהבה בשמות של מאכלים", מזמינה האהובה את הדובר לאכול ממטעמיה, שלישקאלאך ו"קְרֶעפְּלַאךְ וּקְנֵיְדַאלַאךְ וְחַמִּין וְחַלּוֹת וְנָזִיד שֶׁל עֲדָשִׁים" (עמ' 89) ובלשונו של המשורר היא "מְדַבֶּרֶת אֵלַי / בְּנֶחָמוֹת עַתִּיקוֹת שֶׁל נָשִׁים יְהוּדִיּוֹת" (שם). השמרנות הזו שבה ומתנגשת לכל אורך הספר, בין אם המדובר בשירי אהבה או שירי הורות צעירה או שירים פוליטיים, עם הרצון למרוד בממסד ולהציג חזון רדיקלי באמת. אפשר שהדבר קשור באופיו של המחבר כפי שהוא מעיד על עצמו לקראת סוף הספר בקטע הסוגר ("טיוטת דו"ח" לעיל): "אני יודע שאם אשלח לתקופה נוספת של תרגילי קיום בעולם זה או אחר, אבקש שהפעם החלונות יהיו כפולים, והדלתות כבדות, והקירות עבים, והשכנים נזירים בודהיסטים" (עמ' 181). עניין לנו כאן לא רק במשורר המבקש לכלוא את עצמו מן העולם אלא גם במי שמבקש לטעת חיץ בינו לבין הבריות, חיץ שניצב בסתירה אל מול הרצון לשחרור, לחופש, לכתיבת פסקי דין במקום שירים שייחלצו את אסירי בתי-הסוהר האמיתיים מתוך כלאם.

לרכישת "שירים לאסירי בתי-הסוהר" באתר אינדיבוק

לשירים נוספים מן הספר ולביקורות נוספות

פורסם בקטגוריה Uncategorized, שירים לאסירי בתי-הסוהר | תגובה אחת

Between East and West: controversies over the modernization of Hebrew culture in the works of Shaul Abdallah Yosef and Ariel Bension

Between East and West: controversies over the modernization of Hebrew culture in the  works of Shaul Abdallah Yosef and Ariel Bension / Yuval Evri and Almog Behar

download as PDF


A tendency exists in Jewish historiography to associate Jewish
modernization and Hebrew renaissance with Europe and Western
culture. Europeanization and Westernization are emphasized as
the focal points for Jewish cultural transformation. We take a
different approach by shedding light on a number of centres
where modern Jewish and Hebrew culture was created. This
approach allows us to expand the perspective beyond the
Eurocentric prism and instead emphasize movement – of people,
knowledge, goods and capital – in real or symbolic spaces as key
drivers for processes of transformation. We accordingly examine
different pathways to the renewal of Hebrew and Jewish cultures
at the turn of the twentieth century. We re-asses the research and
literary work of Shaul Abdallah Yosef (1849–1906) and Ariel
Bension (1880–1933) and their contesting interpretations of the
modernization of Hebrew culture. Driven by both real and
symbolic return to the “East,” the two formulated different
political and cultural models for the modernization of Jewish and
Hebrew culture. By doing so they challenged mainstream trends
concerning modern European Jewish discourse that prevailed
during the nineteenth century in the work of the Wissenschaft des
Judentums (science of Judaism) movement, in Europe’s Hebrew
Haskalah circles and later on in Palestine/Land of Israel.

פורסם בקטגוריה english, מאמרים מדעיים | כתיבת תגובה

Take This Poem And Copy It – Almog Behar – Selected poems and stories in Hebrew and in English translation

I am attaching here, for free PDF download, a new draft version of collected translations of my poems and stories and some other texts, under the title: "Take This Poem And Copy It", in a bilingual edition, Hebrew and English.

It is still a work draft, and I hope that a year from now one of it's parts will be ready, a collection of poems, of stories, or the translation of the novel.

you are welcomed to download, read, share and comment.

Thanks to the dear dear translators:

Vivian Eden, Dimi reider, Lisa Katz, Alexandra Berger-Polsky, Dan Cern, Chana Morgenstern, Matan Kaminer, Itamar Haritan, Saul Noam Zaritt, Moran Benit, Yael Kenan, Shulamit Ran, Sondra Silverston, Zach Smith.

Take This Poem And Copy It – Almog Behar – Selected poems and stories in Hebrew and in English translation – A Translation draft, Bilingual edition, as free download pdf.

פורסם בקטגוריה english | תגובה אחת

רשימת ביקורת מעיראק על הרומן צ'חלה וחזקל בתרגום לערבית

הכותב עבד אל-אמיר אלריכאבי מעיראק כתב על הרומן "צ'חלה וחזקל", שראה אור בערבית בקהיר בהוצאת אלכותוב ח'אן בתרגום נאאל אלטוח'י, שתי רשימות שבהן הוא מדבר על הזמן האברהמי (כאן הרשימה הראשונה, וכאן השניה):

زمن فلسطين الابراهيمية العراقية (1م2)

عبدالامير الركابي
الحوار المتمدن-العدد: 5428 – 2017 / 2 / 10 – 14:55

لست متهيبا مما قد يثيره الراي المطروح هنا، لاعتقادي بان ردة الفعل المتوقعة عليه، متوقع لها ان تتفق مع مقتضيات اللحظة، خصوصا مناخ التخلخل البنيوي، وفداحة الفراغ المفهومي، وبالأخص انهيار مشاريع الدول القومية الوطنية الذهنية، وتبعا له وبمواكبته، الفوضى التفكرية الحاصلة، وماتقتضية من ضرورات استجابة للمغامرة الفكرية بامل اختراق ماكان مسكوتا عنه، او لنقل جرى الهرب منه مطولا، بتغطيته عجزا، بمفاهيم استعارية، أدت في التاريخ العربي المسمى حداثي ونهضوي، مهمة العيش في الفكرة والنص المستعار من حاضر اخرين، أومن ماض محلي دليل حيويته الوحيد، قدرته على السطوعلى الحاضر والغائه.
وسابادرأولا للإعلان عن عدم قناعتي بما هو متداول من تفكرات تلفيقية، تخص القضية المعروفة في العصور الحديثة العربية ب "القومية"، ومنها ومثلها موضوع "الوطنية " شبه المحلول دلالة وتعبيرا في اللغات الاوربية، لاعتبارات غاية في الوجاهة، تخص ظاهرة " الدولة الامة" هناك، وحسب معتقدي فان المنطقة التي تعرف بالعربية، هي بالأحرى اقرب لكونها من حيث مقومات التوحد التاريخي الأساسية "ابراهيمية"، قبل ان تكون "عربية" بمعنى العروبة الاقوامية، ولا داعي لان نتذكر بان العرب بماهم قبل ابراهيميين، ليسوا هم انفسهم وقد اصبحوا بالدعوة المحمدية "أصحاب كتاب"، كما انهم حين فتحوا المنطقة العربية المعروفة حاليا، لم يفتحوها بصفتهم عرب الجاهلية المحكومين لاقتصاد الغزو، ام قبل ان ينتسبوا هم قبلا للمنطفة حين اصبحواابراهيميين، كشرط لان يسبغوا نسبتهم الاقوامية على المجال الابراهيمي السابق على توطنهم في الشام والعراق ومصر بالفتح.
مثل هذا التقدير الأساسي، لايلاقي في العقود الحديثة الإهتمام، أولا لان الابراهيمة لم تجد بعد أسبابا تجعلها قابلة للتجدد والراهنية، فلم تعرف الابطبعاتها الثلاثية النبوية المتكلسة القديمة، ما سهل لفكرة القومية إمكانية، لابل ومبررات الاستخدام، ليس بفعل الضرورات التاريخية الذاتية التاريخية، بل لانها وجدت ما يغذي حضورها، بناء لصعود الغرب ونموذجه وطبيعة كياناته، الامر الذي لم يسمح بتحفيز العقل العربي، كي يعالج احتمالات ابعد ظلت الى اليوم غير مطروقة ومعقدة، وربما معتبرة غير منطقية، خصوصا وان محتملات عمل الاليات اللازمة والمساعدة على تجديد الابراهيمية في الحاضر، تبدو حتى الان منعدمه، ولم يظهر بعد على نطاق يمكن ان يشار له، مايدل على انها قابلة للتجدد بالتوافق مع المستقبل، فالديانات المعبرة عنها ماتزال تنحو منحى نكوصيا سلفيا، مؤدية مهمة الحضورالمتناسل المنصب على "الحفاظ السلبي على الهوية" فقط لاغير، ومن غياب افق أي "مشروع حضاري" محتمل، هو في الحالة الراهنه وحكما، مشروعا استثنائيا لايقل عن مطمح شاهق مثل "مابعد غرب".
اعتقد ان أجواء مايسمى الحداثة واليقظة، وشتى أنماط الاستعارة التي استغرقت القرون الثلاثة المنصرمة، لم تعد تجد، مايمكن ان يجعلها تواصل الحضوروالفعل، ومع ان تبعات مثل هذا التحول المنتظر مقدر لها ان تتخذ كمادة بحث وتطبيق، مساحة زمنية، وعلى صعيد الموضوعات، متشابكة وواسعة، الا ان نموذجا من بينها استحوذ على انتباهي مؤخرا، ساحته القضية الفلسطينية من دون بقية القضايا المحورية، ربما لان مثل هذا الموضوع الحساس مايزال مدار انشغال مستمر، وربما لانني سبق وتعرضت لهذه القضية بالتحليل ومحاولة الاستشراف، متابعا تطور ظاهرة "منظمة التحرير الفلسطينية": ( من المخيم، الى الدولة من دون ارض، الى الأرض بلا دولة بعد أوسلو)، وهي متوالية كنت اعتمدتها وكتبت عنها بحثا في جريدة "السفير" اللبنانية تحت مسمى "الفلسطينيون الجدد"، اطلع عليه المرحوم الشهيد القائد "ابوعمار"، وحثني على تطويره وقتها في لقاء لي معه في القاهرة، حضر الرئيس الفلسطيني الحالي "محمود عباس" جانبا منه، منتظرا مني/ أبو عمار/ اصدار كتاب بهذا العنوان.

כריכת צחלה וחזקל בערבית בקהיר 2016
حين اتأمل الان وبعد عاصفة المتغيرات الطارئة على القضية ذاتها، وعلى اجمالي الوضع في المنطقة والعالم، وباسرائيل، يداخلني اعتقاد بان الفلسطينين هم على وشك مغادرة الطبعة الحالية من فلسطينيتهم المتعارف عليها( لم تكن بحسب رايي ولن تكون ابدا ظاهرة نهائية كما هو حال اجمالي قضايا المنطقة العربية الاساسية)، على اعتبارها لحظة استعارية تمر منذ سنوات بحالة تآكل، مثلها مثل وطنيات عربية، مع المفهوم القومي الأعم، ولن اكرر هنا المقارنه الشكلية التي اجراها الكاتب السوري الراحل "صادق جلال العظم" في السبعينات بين "منظمة التحرير الفلسطسنية" و "الوكالة اليهودية العالمية"، فتكرار مثل هذه المقاربة التقنية، لن يضيف للوقائع شيئا، بالأخص من ناحية تطور الدلالة، وبالذات لجهة حضور "وطنيتين" قاعدة تبريرهما ليست وطنية ولاقومية بالمعنى الموضوعي المعاصر، فتحويل اليهودية الى "صهيونية" استنادا للتطور الغربي الحديث في مجال القومية والأمة، ودفعة المباشرالذي يلغي "المنفى اليهودي" القدري والمتلازم مع العقيدة الأصل بقرار مفتعل وقيصري، يقابله صدى تؤطره، محفزات لها امتدادات عربية قومية ووطنية تحررية، ليست بالضرورة متطابقة مع مايبررها. بالاخص اذا ماقارنا الدعوى الصهيونية الحديثة من حيث الحيثيات والخطاب، واختلاق الاسس التاريخية، بمقومات الامه الغربية وكملحق لها، هذا مع العلم ان الفلسطينيين يمكنهم من هذه الناحية، ان يبنوا وقد بنوا وطنيتهم على قاعدة الاضطهاد المباشرالواقع عليهم،كما هو ماثل في"الاحتلال"، وفداحة فقدان الأرض واغتصابها، المشفوع بالاستيطان والطرد، فكل هذا كاف لتكوين أساس شعوري لقضية شعب، وحقوق مهدورة بصلافة وعجرفة، باسم ادعاء تاريخي مزور، ليس ثمة ما يجعله باي حال من حصة من يدعونه، اي المستوطنين اليهود الغربيين الغرباء. ولن نجد مكانا تلعب فيه مفاهيم ونموذج الوطنية الغربية فعلا متعاكسا، وبمنتهى التناقض، مثل قضية فلسطين كما تتجلى واقعيا كمحورعبر مفهومين ومشروعين للوطنية، ينفيان بعضهما البعص كليا، مع انهما صادران عن نفس المرجع.
مؤخرا وقعت على رواية "تشحلة وحسقيل" للكاتب العراقي المقيم في إسرائيل /قسرا/ ،"الموج بيهار"(1)، وكنت قبلها قد اطلعت على عمل كاتب عراقي آخر، مقيم في إسرائيل، هو "ساسون سوميخ " عنوانه "بغداد بالأمس"(2)، والعملان اثارا عندي تساؤلات من قبيل: لماذا لم تفلح إسرائيل في جعل العراقيين اليهود يقلعون عن الانتساب لارض آبائهم واجدادهم ويختارون "إسرائيل"؟ ولماذا، وما الدواعي العميقة التي تجعل بغداد وبابل اكثر حضورا في الوعي العراقي اليهودي من "اسرائل" الصهيونية المفبركة، ومن سمير نقاش الى شمعون بلاص، الى .. ألخ الى الفن والغناء واستنساخ وتناسل الحياة اليومية، تاكد لدي ان موضوعة المنفى في الاطار الابراهيمي/ العراقي، ليست قضية او ظاهرة عارضة، او انها من حيث التراتبية، او الوجاهة التاريخية والنفسية الشعورية لشعب، ادنى من مسالة انتماء" قومية"، تتجلى معتقديا بحكم طبيعتها الاصل، ذلك مايجعل ظاهرة "اليهودي العراقي" المنفي الى إسرائيل، لاشبيه لها باعتبارها قضية تضاف لقضيتين اخريين بامتياز وخصوصية، فثمة هنا تفاعلات مسالةقومية كانت مؤجلة ومطموسة بحكم اللحظة، وقوة حضور المشاريع المستعارة والملفقة المدعومة بقوة الغرب الاستعماري الحديث.
ولا ينقص الظاهرة التي نحن بصددها مايجعل منها مسالة وجودية بامتياز، قابلة للتنامي، يقول الموج بيهار:" ليس منفى الالفين وخمسمائة عاما كمنفى السبعين عاما، سنظل في المنفى ان لم تقم بابل في جسد ارض إسرائيل" ـ وفي الهامش اسفل الصفحة يرد :"ان يهودية العراق هي الأكثر نقاء في العالم كله، تليها يهودية فلسطين، تليها كل بلدان العالم" والهامش هو تعليق على جملة سابقة يقولها الكاتب في الصفحتين 117 /118نصها: " كل البلدان كالعجين المخلوط بالنسبة لارض إسرائيل، وإسرائيل كالعجين المخلوط بالنسبة لبابل"(1).

צחלה וחזקל עברית וערבית
هل من أصداء مقابلة يمكن تسقطها على المنحنى الآخر؟ من قبيل الصدفة مثلا، او المسار التحققي الراهن ؟ …قبل بضع سنوات كنت دعوت الى بناء "بيت الله الثالث" في جنوب العراق، عند بيت النبي إبراهيم في اور الكلدانيين، ومن يومها الى اليوم تكررت عدة مبادرات ملفته منها، وصول وفد مسيحي من الفاتيكان زار بيت إبراهيم، وصلاة شيخ مسلم مع مريديه مقتبلا الزقورة، باعتبارها بيت الله ( كتبت عنها في حينه مقالا مطولا)، وقبل أيام بثت احدى الفضائيات العراقية، نبأ اعتمار عراقيين في الزقورة قرب بيت النبي إبراهيم، ومثل هذه الظاهرة تبدو اليوم معاكسة تماما للمناخ الطائفي، او الديني المازوم بشكل عام، او حتى بإزاء نزعات "المهدوية" وحركاتها المتناسلة في العراق منذ أوائل التسعينات، ومع صعوبة الإفصاح على نطاق واسع عن مثل هذا المنحى، الا ان الدعوة التي تعتبر القدس ومكة بيتين بنيا كبدل عن ضائع في المنفى، ابان فترة تعذر تحقق الابراهيمة في ارضها لاعتبارات موضوعية وزمنية، تجد أصداء مكبوته، لكن قابلة للاتساع.
وحيث تقوم دعوى الصهيونية الحديثة على قطع "المنفى" المكتوب على بني إسرائيل ، من دون مبرر ابراهيمي من داخل تطور العقيدة التوحيدية، يبدو العراق اكثر آهلية، للإعلان الطبيعي عن نهاية الزمن الموعود، أي بداية تحقق الوعد في ارضه، وحيثما يكون العراق قد شارف من هنا وصاعدا على مكابدة أسباب تحقق الوعد الابراهيمي المنقطع في الموطن الأصل، فان مايؤول من الدعاوي الصهيونية الحالية يصبح بلا أي سند من أي نوع كان وينهارتماما.

هل من ابراهيمية عراقية ضد صهيونية (2/2)

عبدالامير الركابي
الحوار المتمدن-العدد: 5430 – 2017 / 2 / 12 – 14:01

ولست ازعم ان انبعاثا ابراهيميا،هو من الأمورالمتوقعة الحدوث وشيكا، الا ان مثل هذا الاحتمال يصير اليوم من بين الخيارات التي لايمكن اهمالها، إزاء دعاوى أخرى ليس لها مبرر واقعي موضوعي، فالقومية، والوطنية، تقف خلفهما في اوربا، الثورة الصناعية وعصر الانوار، ومع ذلك هما أليوم في حالة تعثر بعد ان حققا الغرض منهما، بينما اوربا تدخل ازمة مطردة على مستوى النظام، أساسها انتهاء الصلاحية، بمقابل ازمة مقابلة مركبة واعمق على الجانب الشرقي من المتوسط الابراهيمي، حيث الأمة تتشكل بالمفهوم/ الديني ( ماعرف لاحقا وحديثا ب " الايديلوجيا")، وحيث العروبة ذاتها لم تصبح "أمة" كما كان "إبراهيم امة/ حسب القرآن " الا بكتاب، أي بمفهوم سابق على وجودها، بقرون.
تبدو اليهودية العراقوية مع "الموج بيهار" متفقة مع نبض ووجهة تحولية متفوقة على القوميتين الفلسطينية الوطنية الحديثة، والصهيونية المتناقضة والمفبركة، ومع كون الفلسطينية اقرب لمعسكر الحق البديهي بما لايناقش، الا انها تفتقر من حيث المبررات أسباب الصلة بتجددات الأساس المفهومي الابراهيمي الذي يكتنف وجودها، وهو مايبدو ان القضية الفلسطينية بحاجه لان تبدا بمواجهته قبل ان تتوقع الخروج من مازقها الحالي، الإسلامي والوطني المستعار، وهو أيضا مااجد الان انه أخرَ وقتها تلبيتي لرغبة الشهيد أبو عمار، فالرؤية التي كنت اتحسسها، وارى انها مفقوده، مع انها لازمة بإلحاح لاستكمال مراحل تطور القضية الفلسطينية، كانت وقتها ماتزال في طور اولي جدا، ومبهم، وبحاجة لسنين قبل ان تصبح قابلة للمعالجة الأولية كما أحاول ان افعل الان.
هل يعني ما اتعرض له هنا تاشير باتجاه سبل نهوض بعناصر جديدة، تتخذ في فلسطين قاعدة تجلي بابل، او اور في قلبها، بما يعني انبعاث الابراهيمية في الحاضر، وبما يعبر الغرب ونموذجه، وبالأخص الصهيونية التي بدات ركائز سندها النموذجي ومرجعيتها الغربية تهتز، وتوشك على الزوال، ومع ان الفلسطينية الابراهيمية العراقية مازالت ثقافية من حيث تجلياتها حتى الان، ومحدودة، الا انها لم تخل في أي يوم من افق مرشح للازدهارعمليا، بانتظار الظهير المتنامي في الأرض الابراهيمية الأولى، كما تنبيء من هنا فصاعدا تناميات فكرية مطردة، مع علامات وصول "زمن التيه" على الإنقضاء.

צחלה וחזקל על המדף אצל נאאל
واذا ماعرف المناخ الفلسطيني الجديد يقظة متاتية من حضور الدعوة الجديدة، فان اليهودية العربية ستصبح من مقومات، لابل قاعدة الحركة الفلسطينية المناهضة والمضادة للمشروع الصهيوني الصلبة، وستتوقف سواء عند اليهود المغاربة، او اليمنيين، او الشرقيين القريبين، غلبة وسطوة المشروع الغربي الصهيوني الاشكنازي ومبرراته، مثلما ستعرف بنية إسرائيل المواطنية تشققا مهما، في حين تكسب الجبهة الفلسطينية الحالية، بعدا بشريا وروحيا جديدا ضمن مناخات تجدد في الرؤية "العربية"، ويعني مثل هذا التصور تفاعلية ضرورية عراقية ابراهيمية جديدة، حيث العراقي المنفي في إسرائيل، مؤهل واقعيا لاستعادة مواطنية، ماحقة للصهيونية الحديثة، ليصبح عنصر تجديد وحيوية في قلب الهيئة الفلسطينية القائمة بشقيها المتراجعين والمفتقدين اطرادا للتمثيلية والفعالية، سواء بفرعها الإسلامي، او فرع "منظمة التحرير الفلسطينية" مجسدة في الدولة القائمة.
ولايفتقر اليهود العراقيون للارث المحايث لاحتمالات الانبعاث العراقي الابراهيمي المقترب من الصعود وسط غبار كثيف، مايزال يتزايد مالئا الافق هناك وفي المنطقة ككل، كذلك الامر على صعيد البؤرة المحركة، بالأخص اليوم، مع تطور وسائل التواصل والابلاغ العام. حيث الاسبقية والإصرار كما هما، متواصلان في فلسطين، دالتان على نمط من الموازاة التاريخية، بمعنى الانقلاب المفهومي العام، ومعها حتما تبدل عمل الاليات، فنهوض الابراهيمية المتأخر لايشبه اشكال تجلي القوموية بين الاحتلال العثماني والتغلغل الغربي، وحاجةأبناء الاعيان العرب، والمتعلمين الجدد لاطار سلطة، بظل قحط خيالهم، وانعدام قدرتهم على التفاعل مع مجالهم الحضاري. ف"سمير نقاش" الذي هرب من إسرائيل عدة مرات الى لبنان، وايران، وكان يعاد اليها في كل مرة، لم يكن مجرد كاتب، بقدر ماهو مدون بالسلوك لتوراة مستحدثة، كان يعود الى فلسطين ليسجن، ليس على حنينه للأرض الأصل، بل على حفره وابتداعه لرؤية يهودية نافية وماحقة للتوراة الصهيونية المزورة، واشكال مثل هذا النفي المضاد او الماحق متعددة، تنبثق الان بافق خطير للغاية واستثنائي،على يد حفيد لم يعرف العراق.
توفي "سمير نقاش" في المنفى، بينما مايزال "حسقيل قوجمان" حيا يرزق، مايزال شيوعيا من زمن اربعينات القرن الماضي، عديم الخيال، ومقفل على رؤية مزورة وفجة من نوع آخر، ومع هذا ماتزال مشوبة بالعاطفة، ومع نوع فريد من الانتماء حتى بعد التسعين، "الموج بيهار" مفاجاة او طفرة جينية، لانه يقول عمليا بان العراق، وبابل، مرض وراثي، مثلما هو للعراقيين جميعا، من المستحيل الشفاء منه، والشيء نفسه يردده "ساسون سوميخ"، واذا مااضفنا هذا الى الموسيقى والغناء، واللهجة وتفصيلات الحياة اليومية، امكننا القول بان الوعد ليس متوقفا على الماضي، وان معادلة من نوع:
1ـ العهد القديم.
2 ـ العهد الجديد.
3 ـ القرآن,
وحلول زمان:
العهد الحديث .. الأخير.

צחלה וחזקל בקהיר1
ممكن لابل هو حتمية، وان حقبة الحداثة القومية الوطنية، جسر عابر اجباري بحكم متطلبات حركة التاريخ، فالعراق اليوم على وشك ان يكتشف "وطنيته المتحققة في المنفى قبل الفين وخمسمائة عام" وهي توشك على العودة الى ارضها، بعدما ظلت تدور منتظرة بزوغ أسباب ازهارها في ارضها، طالما كان ذلك متعذرا موضوعيا وزمنيا.
انه الزمن الأخير، ومن ارض فلسطين المتطلعة نحو بابل واور، يجب اليوم تغيير الاتجاهات والنظر، ولاينبغي او يجوز للابراهيمية العراقية الناهضة، ان تقبل احكام "الوطنية الفلسطسنية"، او احتكارها التمثيلي بشقيها الإسلامي والوطني، كما لايجوز للعراقية اليهودية داخل فلسطين، ان تقبل مثل هذا الوضع، مايرتب من هنا فصاعدا انغماسا عمليا يجسد الإرث التفكري الثقافي والمسارات العملية، وحتى الوراثية، اذ ينبغي التواصل مع كل ملمح عراقي ابراهيمي مستجد، كما ينبغي تكتيل الصوت الابراهيمي العربي، بالإضافة للمطالبه بحق التمثيل العام على الجبهتين، الاسرائيلسة والفلسطينية، بما انهما كانتا ومازالتا تحتكران تمثيلا متناقضا متصادما، ليسا هما الاحق باحتكاره، ولاحتى صدق التعبير عنه، او توليد دينامياته. فالقضية الفلسطسينية من هنا وصاعدا، لم تعد ماكانت عليه خلال القرن المنصرم.
سيبزغ امامنا في مثل هذه الحالة تحدي البرنامج، او مقوم واساس الرؤية، هل سينزل بناء علية " كتاب سماوي"، ام ستخط جمل من المعاش، يثيرها التواصل واللقاءات بمختلف اشكالها، وبمجموعات التفكير، حسب ما يتطلبه نوع عملها، من تجميع وإعادة قراءة في الذاكرة والتاريخ، وفي المستجد، لقد صار العراق من الان معنيا، بالاشتغال على مقومات "قلب وعي القرون البائدة"، ومهما تكن الشحة في الإمكانات والقدرات آنيا، وغربتها بفعل تكلس موروثات القرون وتراكمها، الا ان الامل قوي جدا، وهو اكبر من أي حلم كان قد راود الانسان من قبل، بحكم انه حلم عبور قدرات الانسان، وصولا لماوراء حدوده البيولوجية، مايعني مهمة كونية أخرى ومسارا بعيدا اخر، يعيد قراءة شريط البدايات الكونية الأبراهيمية.

כל הספרים שלי 2016ב
في التسعينات، مع احتدام المعركة حول خيار قبول العدوان الأجنبي للخلاص من "الوحش" الذي يسكن الغابة بحرقها، او رفضة ومقاومته بالمتاح، كنت اردد مفكرا"هل ياترى ان العراق الذي نفكر به ونعيشه هنا في المنفى، مايزال هو العراق الذي نحمله معنا في الغربة، ام ان عراقنا الذي نعرفه انتهى، واننا اذا عدنا اليه لن نجده؟" بعد عام 2003 الحت علي تلك الفكرة حتى عام 2009 ،حين تسنى لي الذهاب لأول مرة الى هناك، فاذا بي تائه وسط مكان ماكدت اعرفه، هل هذا ماكان سيحدث مع "سمير نقاش" او "ساسون سوميخ"، هنا تتجلى الطفرة الشعورية الوراثية الجينية ل "الموج بيهار" وهو يخرق قاعدة المفترض انها"مادية" مبعثها الوجود الانطولوجي.
غير ان العراق فكرة غير متحققة لاهلها، تسكنهم كتطلع مبهم، بينما هم يبحثون عنها في المكان حيث يعيشون، ولايجدونها فتتشكل علاقتهم بها وبالارض، ولايمكنهم مهما فعلوا تحقيقها عيشا الا كحلم. كان احد الأصدقاء وهو روائي عراقي يعيش في المنفى، يعلم ابته التي ولدت خارج العراق، ان بلدها الأصلي هو "اجمل بلد في الكون"، وحين كبرت اخذها الشوق الجارف المتولد عن "خرافات الاب"، للعراق بصبحبة أمها، وعند عودتها، ومن الباب قبل ان تدخل على ابيها صاحت به :"انت اكبر كاذب في العالم" ليس هذا مايفعله "الموج بيهار"، والجيل الثاني، او الثالث، من اليهود العراقيين.
ستقولون انني مفتقد للبلاد الفكرة بعد عام 2009، نعم هذا ماحدث، وماجعلني اصر على العثور على ماافتقدته، والسبب انني من يومها لم اعد قادرا على العيش، فقررت ان اذهب الى هناك وابقى، فامضيت سنتين متواصلتين من البحث، دلتني أخير على البوابة المقفلة التي دخلت منها نحو "مملكة الله المقفلة"، وهاانني قد غادرت منذ اشهر، وكلما فتحت الباب وانا خارج العراق لكي اخرج للشارع، أكون متيقنا تماما، بان نظري سيقع على مدينتي المهدمة الخربة التي تخفي بين ثيابها سر الوجود، والتي منها يبدأ الطريق الوحيد المقرر من الغاية العليا للكون، نحو ماوراء الحاضر.
ابتداء من اليوم، سينبثق زمن آخر، وفلسطين ستكون في قلبه، للفلسطينيين أصدقائي… أيها القادة منهم ومن يفكرون، الزمن تغيّر، أيها اليهودي العراقي …تهيأ كي تحتل مقعدك في صدارة السفينه، خلف المقود مباشرة.

(1 ) ـ ( تشلحة وحزقيل: بغداد في القدس، بابل في اورشليم) . ل "الموج بيهار". ترجمه نائل الطوخي،ط1 2016/ الكتب خان للنشروالتوزيع/ القاهرة.
(2) ـ (نفي المنفى "الصهيوني" والحنين الى الجذور العربية: دراسة في "بغداد بالأمس" لساسون سوميخ) د. محمد احمد صالح حسين/ دار الانتشار العربي / بيروت ـ لبنان
ـ يتبع ـ
ملحق : سفير يهودي عراقي في بغداد
خطاب مفتوح للرئيس الفلسطيني محمود عباس

אייל שגיא ביזאוי על הספר 1

לרכישת צ'חלה וחזקל

לרשימות נוספות על הספר ועל תרגומו לערבית

פורסם בקטגוריה צ'חלה וחזקל | עם התגים , , | כתיבת תגובה

שיר ראשון שלי בתרגום לתורכית





לפני שלושה שבועות ראתה אור בתורכיה אנתולוגיה של שנים-עשר משוררים עבריים, ובתוכה שיר ראשון שלי המתורגם לתורכית, והשמחה בלבי גדולה על השיבה לאחר מעט יותר ממאה שנה לסטמבול, עירם של כל הבהרים.
אני רוצה להודות לחוה פנסח-כהן על הבחירה בשיר, ולשותף שלה לאיסוף, לעריכה, לתרגום ולפרסום בתורכית, המשורר המתרגם והעורך מסוט סנול.
לאנתולוגיה צורף גם פתח דבר של חוה פנחס-כהן.
לצפיה בכל השירים באנתולוגיה:

לשיר המלא שלי, שחלקו הראשון מתורגם באנתולוגיה:


סב וסב
אלמוג בהר
א. יִצְחָק בֶּהַר (2002-1917)
גּוּף סָבִי
בְּחוֹף-יַמָּהּ שֶׁל תֵּל-אָבִיב
הָיָה שׁוֹבֵר-גַּלִּים.

וְכָל גּוּפוֹ זִכְרוֹנוֹת-קְפִיצָה
מֵעַל גֶּשֶׁר בְּבֶּרְלִין
אֶל מֵי נָהָר קָפוּא
וְשֶׁבֶר-רֶגֶל שֶׁצָּפָה
אֶת שֶׁבֶר הַלֵּב וְהַמִּשְׁפָּחָה.

וְעֵינַי בְּיַלְדוּתִי הָיוּ מַבִּיטוֹת
הוֹלְכוֹת עִם קַו הַחוֹף
מֵאַבְנֵי יָפוֹ וְעַד עֲשַׁן רִידִינְג וְשֶׁפֶךְ הַיַּרְקוֹן
הַרְבֵּה בָּתִּים
לֹא חוֹשְׁבוֹת עֲדַיִן
עַל כָּל הֶעָרִים הָאֲחֵרוֹת
לֹא נִשְׁבָּרוֹת בַּגַּלִּים.

ב. עֶזְרָא גַּחְטָן (1986-1904)
כַּפּוֹת-יְדֵי סָבִי
אוֹחֲזוֹת אָחוֹר.

וּבִתְמוּנָה עִם אִמִּי
עַתָּה בַּחֲדַר שְׁנָתָהּ
חֲלִיפַת חַיָּיו
תּוֹפֶרֶת אֶת גּוּפוֹ
גַּעְגּוּעֵי פָּלִיט.
שְׁמוֹנִים וּשְׁתַּיִם שָׁנִים
אָרַךְ מַסַּע חַיָּיו
מִן הַדְּקָלִים שֶׁלְּחוֹף הַחִדֶּקֶל
וְעַד לַמִּזְרָקָה הַיְּשָׁנָה
שֶׁבֵּינָתַיִם נֶהֶרְסָה
בִּקְצֵה הַטַּיֶּלֶת הַמּוֹבִילָה
אֶל חוֹף-יַמָּהּ שֶׁל נְתַנְיָה.

זִכָּרוֹן הוּא קֶרַע בִּבְשַׂר הַהֹוֶה
וּבַתְּמוּנָה בִּתּוֹ מְחַיֶּכֶת וְיָדָהּ עַל כְּתֵפוֹ
וְהוּא מַרְצִין פָּנִים
מֵאֲחוֹרֵיהֶם הַמִּזְרָקָה הַיְּשָׁנָה.
וְהָאֹפֶק הוּא גִּיגִית הַיָּם-הַתִּיכוֹן
אֲשֶׁר אֵינָהּ רוֹחֶשֶׁת כָּבוֹד לַנְּהָרוֹת.

בָּרֶקַע כַּמָּה דְּקָלִים שֶׁל נוֹף
אוֹתָם שָׁתְלָה הָעִירִיָּה
וּבִבְשָׂרוֹ שָׁתַל זַרְעֵי שָׂפָם לָבָן
וַעֲנִיבָה שְׁחֹרָה
מְסַמְּנִים אוֹתוֹ עוֹלָם אַחֵר.
וְעוֹד רֶגַע הוּא פּוֹתֵחַ אֶת פִּיו
אוֹמֵר חוּסָה-לָאָרֶס
וּמִתְכַּוֵּן לְאֶרֶץ-יִשְׂרָאֵל.

וַאֲנִי שָׁנִים מִתְאַמֵּן אַחֲרֵיהֶם
בַּהֲלִיכָה עִם יָדַיִם אֲסוּפוֹת
מֵאֲחוֹרֵי גַּב
זָקוּף תָּמִיד.
שָׁנִים אֲנִי כְּבָר מִתְאַמֵּן
לִהְיוֹת שׁוֹבֵר-גַּלִּים
שָׁנִים אֲנִי מִתְאַמֵּן
בְּקִלּוּף תַּפּוּחִים בְּאוֹלָר
בִּישִׁיבָה עַל סַפְסְלֵי גִּנּוֹת-צִבּוּרִיּוֹת
וַאֲכִילָתָם פְּלָחִים פְּלָחִים.
שָׁנִים אֲנִי מִתְאַמֵּן בְּצִיּוּר פְּרָחִים
בְּמִלִּים עִבְרִיּוֹת
מְפַחֵד לְאַבֵּד
אֶת כָּל צִבְעֵי הַשָּׂפוֹת הָאֲחֵרוֹת.

שָׁנִים אֲנִי נִזְכָּר
בְּכָל הֶעָרִים הָאֲחֵרוֹת
אוֹתָן לֹא זָכַרְתִּי בְּיַלְדוּתִי
מְחַבֵּר תְּפִלּוֹת
וְקוֹרֵם עַל גּוּפִי עוֹר וְגִידִים
שֶׁל זִכְרוֹנוֹת
הַנִּשְׁבָּרִים בַּגַּלִּים.

מתוך "צמאון בארות" (עם עובד, 2008)

פורסם בקטגוריה english, צמאון בארות, שירה, תרגום | עם התגים | תגובה אחת

אחרית דבר להוצאה מחודשת ל"בית בקהיר" לנגיב מחפוז


לאחרית הדבר כקובץ פידיאף

נגיב מחפוז

נַגִיבּ מַחְפוּז הוא כנראה הסופר הערבי המודרני המוכר ביותר לקוראי העברית. אחת הסיבות לכך היא שלמרות הנתק שנוצר בין התרבות העברית החדשה והתרבות הערבית החדשה בדורות האחרונים, בניגוד גמור להיסטוריה של שתי התרבויות לאורך יותר מאלף השנים האחרונות, הרי שזכה מחפוז ומבחר מקיף למדי מיצירותיו תורגם לעברית. למעשה, מחפוז, יליד 1911, הוא יוצר הפרוזה הערבי המודרני המתורגם ביותר לעברית, בדומה למחמוד דרוויש שהוא המשורר הערבי המודרני המתורגם ביותר לעברית.

הטרילוגיה הקהירית (1957-1956), שנקראה בעברית "בית בקהיר" (בערבית נקראים שלושת כרכיה של הטרילוגיה על שם רחובות בקהיר העתיקה), ומהווה את שיא יצירתו של מחפוז, פורסמה בעברית, השפה הראשונה שאליה הטרילוגיה תורגמה, בראשית שנות השמונים; פרסום זה, שהיה רגע היסטורי חשוב במסורת התרגום המודרנית מערבית לעברית ועורר עניין רב בתרבות הישראלית, היה תוצאה של החיבור בין כתיבתו הענפה והמעמיקה של מחפוז, תרגומו של סמי מיכאל, ויוזמתו של חוקר יצירתו של מחפוז פרופ' ששון סומך; הוצאתה לאור מחדש של הטרילוגיה הקהירית של מחפוז כעת, עם הדפסת הכרך הראשון מחדש, היא חגיגה מרגשת לאוהבי מחפוז, לאוהבי הספרות הערבית ולאוהבי הספרות בכלל.


ביצירתו המוקדמת התמקד מחפוז בכתיבת רומנים פרעוניים (שלא תורגמו לעברית); לאחר מכן החל מחפוז לכתוב רומנים ריאליסטיים-חברתיים על קהיר החדשה, שהתרכזו בבני המעמדות הנמוכים; אחד המייצגים שבהם, "סימטה בקהיר" (1947) תורגם לעברית בסוף שנות השישים בידי יצחק שרייבר; הטרילוגיה הקהירית סימנה שיא בניסיון להעניק פנים ספרותיות ריאליסטיות לקהיר החדשה, והיתה גם מעין רומן חניכה; אחריה כתב מחפוז את הרומן "ילדי שכונתנו" (1959), שסימל את מעברו מהניסיון לטווֹת תמונה ריאליסטית של קהיר, לניסיון לכתוב אלגוריה על גלגוליהן של הדתות המונותאיסטיות דרך היסטוריה של שכונה אחת בקהיר; הספר נאסר לפרסום במצרים כספר, לאחר שראה אור בהמשכים בעיתון "אל-אהראם", ותורגם לעברית ב-1990 בידי דוד שגיב. דמות המספר בספר "ילדי שכונתנו" מסבירה: "הייתי הראשון ברחובנו שעשה את מלאכת הכתיבה למקצוע, גם אם הדבר הביא לי בוז ולגלוג. עסקתי בכתיבת עצומות ותלונות בשם המקופחים ובעלי הטרוניות. וגם אם רבים היו הפונים אלי, לא היה בעיסוקי זה כדי להרים אותי מעל לרמה הכללית של הקבצנים ברחוב. זאת ועוד: בעבודתי התחוורו לי סודות הבריות ותוגותיהם, עד כי לבי נמלא עצבות. אך לאט לכם, אינני כותב עתה על עצמי ומצוקותי, והלוא אלה קלים בהשוואה למצוקות הרחוב שלנו" (בתרגומו של ששון סומך, מתוך "מחצית היום – נגיב מחפוז: יצירה, מפגשים, תרגומים", ששון סומך, הוצאת כרמל, 2012, עמ' 99).

מלבד יצירות אלו תורגם לעברית גם מבחר מייצג למדי מהרומנים המאוחרים והקצרים יותר של מחפוז, שנטו לכתיבה ניסיונית, אל זרם התודעה, האקזיסטנציאליזם והאבסורד ומשבריו של מעמד הפקידים: "הגנב והכלבים" (1961) בתרגומו של מנחם קפליוק (1970), "הקבצן" (1965) בתרגומה של חניתה ברנד (1978), "פטפוטים על הנילוס" (1966) בתרגומה של מיכל סלע (1989), "מיראמאר" (1967) בתרגום יצחק שניבוים (1983), "אהבים וגשם" (1973) בתרגום יואב גבעתי (1976) ו"היום שבו נרצח המנהיג" (1985) בתרגום דוד שגיב (1999). גם באנתולוגיות וכתבי-עת ועיתונים שונים ראו אור בתרגום עברי סיפורים רבים של מחפוז, שייצגו פעמים רבות את ניסיונותיו לגבש מעין ריאליזם פיוטי-מיסטי.


ששון סומך, אולי החשוב בחוקריו של נגיב מחפוז בעולם, פרסם בשנת 2012 ספר מחקר על יצירתו של מחפוז: "מחצית היום – נגיב מחפוז: יצירה, מפגשים, תרגומים", שכלל פרטים על מפגשיהם והדיאלוגים ביניהם, וכן מבחר סיפורים קצרים של מחפוז. סומך, שנולד בבגדד ב-1933 וביקש בנעוריו להיות משורר ערבי, "סטה" לאחר הגעתו ארצה ב-1950 מכתיבת שירה בערבית לתרגום שירה ערבית לעברית, ולאחר מכן גם למחקר אקדמי על הספרות הערבית החדשה. בשנות השישים נסע סומך לבריטניה לכתוב דוקטורט על הספרות הערבית החדשה אצל ד"ר מוחמד מוסטפא בַּדַוִוי יליד אלכסנדריה, קרא את הטרילוגיה הקהירית ו"גילה" את יצירתו של מחפוז, וכתב עליו את עבודת הדוקטור שלו; ספרו של סומך על יצירת מחפוז, ובעיקר על הטרילוגיה, "המקצב המשתנה", שראה אור באנגלית ב-1973 (The Changing Rhythm: A Study of Najib Mahfuz’s Novels/Sasson Somekh. Leiden: Brill, 1973), עמד לפני ועדת פרס נובל כשהחליטה להעניק את פרס נובל לספרות בשנת 1988 למחפוז.

בכותרת "המקצב המשתנה" אפיין סומך את הטרילוגיה הקהירית של מחפוז, שבה, על פי התיזה שלו, העיקרון המנחה את מבנה היצירה הוא השתנות קצב ההתרחשויות, היוצר את אווירת הרומן הקושרת בין שינוי אופי הטקסט הספרותי ושינוי מקצב החיים: הטרילוגיה נעה מן הכרך הראשון האיטי, המעניק רקע חברתי ופסיכולוגי מפורט לרוב הדמויות והמאורעות (והמתאר שנה וחצי בחיי הדמויות בסוף שנות העשרה של המאה העשרים על פני 579 עמודים), דרך הכרך השני שבו הסצנות הרמטיות פחות, המשפטים מתקצרים ודיאלוגים וזרם התודעה מתערבים זה בזה, ודוחקים את מקום התיאור החיצוני של המספר (בכרך זה מתוארות שלוש שנים באמצע שנות העשרים על פני 464 עמודים), ועד הכרך השלישי שבו מואץ עד מאוד קצב ההתרחשויות, עם הגיעו לבני הדור השלישי במשפחה, והלשון הופכת חסכונית יותר (וכאן מתוארות תשע שנים, מ-1935 ועד 1944, על פני 395 עמודים).

לאחר ביקורו ההיסטורי של סאדאת בירושלים ב-1977 נוצר קשר ידידות ישיר והדוק בין החוקר סומך למושא מחקרו, גדול הסופרים המצרים במאה העשרים, נַגִיבּ מַחְפוּז. נגיב מחפוז כתב לסומך כבר במכתבו הראשון: "הבה נתפלל יחדיו, שהמאמצים הנעשים בימים אלה יוכתרו בהצלחה, וכי שני עמינו ישובו לדרך פורייה של חיים יחדיו, כפי שאירע בעברם הארוך. כי על כן, שני עמינו ידעו שיתוף פעולה יוצר במשך שנים רבות – בעת העתיקה, בימי הביניים ובעת החדשה, ואילו ימי הריב והמחלוקת היו קצרים ומעטים. אלא שאנו, למרבה הדאבה, הרבינו לתעד את רגעי הריב מאה מונים מכפי שתיעדנו דורות רבים של ידידות ושיתוף" (בתרגומו של ששון סומך, מתוך "ימים הזויים: קורות חיים 2000-1951", ששון סומך, הוצאת הקיבוץ המאוחד, 2008, עמ' 187). בדבריו ביטא מחפוז הן את התחושה כי הקשר ההיסטורי הפורה וארוך השנים, היהודי-ערבי, מודחק בעולם הערבי ובישראל גם יחד, והן את האופטימיות הבסיסית שלו לגבי אפשרות התיקון של קשר זה בעתיד הקרוב.

ששון סומך שילב במפעל חייו יצירה, תרגום ומחקר, ומתוך התנועה שבין עיראק לישראל, ובין הערבית לעברית, קיבל על עצמו את תפקיד התיווך התרבותי, הן מתוך הקרע ההיסטורי בין יהודים לערבים, שהוליד צורך בתיווך הזה, והן מתוך המשכיות להיסטוריה היהודית-ערבית, ולמקומם של יהודים בתוך שתי התרבויות, העברית והערבית, על תחומי ההשקה הרבים ביניהן; הוא נצר לַהיסטוריה הארוכה של היהודים-הערבים כמתרגמים בין השפות, מהתַפְסיר של סעדיה גאון, דרך משפחת התִיבּוֹנִים ו"מחברות איתיאל" של אַלְחַרִיזִי ועד "משלי ערב" של יצחק יחזקאל יהודה, הרב יוסף קאפח וסמי מיכאל.


סמי מיכאל, מתרגם הטרילוגיה הקהירית לעברית, נולד בשנת 1926 בבגדאד, והחל לכתוב בערבית ולפרסם את יצירותיו בשנות הארבעים בבגדאד, ולאחר הגעתו לישראל ב-1949 המשיך לפרסם בערבית בעיתונות הקומוניסטית בערבית לאורך שנות החמישים. מיכאל היה חבר מערכת בעיתון "אל-איתיחאד". ב-1974 הוא פרסם את הרומן הראשון שלו בעברית: "שווים ושווים יותר". ששון סומך שכנע אותו "לחזור" אל הספרות הערבית, ולתרגם לעברית את הטרילוגיה הקהירית. הוא עשה זאת באהבה גדולה ובכישרון גדול, והעניק לקוראי העברית חרך הצצה משמעותי אל אחד מרגעיה החשובים של הספרות הערבית המודרנית; התרגום היה גם מעין "מפגש פסגה" בין הספרות הערבית לעברית, ובין שני הסופרים הגדולים מחפוז ומיכאל, ונראה שהעבודה על התרגום השפיעה על ספריו של מיכאל שפורסמו לאחר מכן.


נגיב מחפוז, שהוכתר לא פעם כגדול הסופרים המצרים במאה העשרים, ואולי כגדול הסופרים הערבים במאה העשרים, וזכה בפרס נובל לספרות בשנת 1988, היה מחפש גדול. בספריו הוא שילב בין חיפוש אישי אחר טבע האדם ואופיו, חיפוש קולקטיבי אחר הזהות המצרית (במצרים הפרעונית ובקהיר החדשה), חיפוש ספרותי אחר הצורות הנכונות לספרות הערבית החדשה (בשילוביו בין הרומן הריאליסטי לזרם התודעה, ובין האבסורד לבין המיסטיקה), וחיפוש רוחני אחר משמעות חייו של האדם (שנע ממודרניזם חילוני, דרך הפילוסופיה, המדע וההומניזם ועד האבסורד והמיסטיקה ששימשו לו, כאמור, גם כצורות ספרותית).

נגיב מחפוז מאפשר לקוראיו היכרות עם החיפושים האלו, עם קהיר שאותה הכיר במאה העשרים לאורך חייו הארוכים, ושממנה כמעט אף פעם לא יצא, ועם גיבוריו שהשכיל תמיד להעניק להם עומק ורוחב הלוכדים את הקורא. בזכות כל אלו הטרילוגיה הקהירית היא אחת מיצירות המופת המובהקות של המאה העשרים.

בשנת 1994 ניצל מחפוז מניסיון התנקשות, אך יד ימינו נפגעה. מאז כמעט שלא המשיך לכתוב. ששון סומך סיפר על כך: "ידידים ניסו לשכנעו להכתיב או להקליד ביד שמאל הבריאה, אולם תשובתו היתה: שישים שנים כתבתי בעט באצבעות יד-ימין, ואין היצירה שלי נולדת אלא בדרך זאת (באחת מפגישותינו בקהיר שאלה אותו רעייתי, אם אין מתעוררת בו התאווה לכתוב, והוא השיב לה לאלתר: לא. ההשראה ותאוות הכתיבה פוקדות אותי רק כשאני יושב ליד שולחני ומחזיק את העט בין אצבעותי" (מתוך "ימים הזויים: קורות חיים 2000-1951", ששון סומך, הוצאת הקיבוץ המאוחד, 2008, עמ' 195).

בשנת 2006, בן 95, הלך נגיב מחפוז לעולמו, והותיר עשרות רומנים ומאות סיפורים קצרים  למיליוני אוהביו ברחבי העולם.






פורסם בקטגוריה מאמרים מדעיים | עם התגים , , , | כתיבת תגובה